ائتلاف میلیاردر و رئیس جمهوری ترامپ و ماسک چه طور آمریکا را به شرکت سهامی قدرت تبدیل کردند؟
به گزارش هنر شهر، چطور یک سرمایه دار فناوری توانست تا این اندازه قدرت اقتصادی، رسانه ای، اطلاعاتی و سیاسی به دست آورد و چرا ساختارهای سیاسی و نظارتی آمریکا اجازه دادند چنین تمرکزی از قدرت شکل بگیرد؟
سرویس فرهنگ و هنر مشرق
- مستند جنجالی«ماسک» MUSK به کارگردانی «الکس گیبنی»، با واکاوی زندگی و مناسبات اقتصادی و سیاسی ایلان ماسک، تصویری از این تحول عرضه می کند. تصویری که بااینکه تمام ادعاهای عنوان شده در آنرا نمی توان حکم قطعی تلقی نمود، اما پرسش های مهمی درباره ی ماهیت نظام سیاسی آمریکا پیش می کشد.
چگونه یک سرمایه دار فناوری توانست تا این اندازه قدرت اقتصادی، رسانه ای، اطلاعاتی و سیاسی به دست آورد و چرا چارچوب های سیاسی و نظارتی آمریکا اجازه دادند چنین تمرکزی از قدرت شکل بگیرد؟
فیلم از تصاویر آرشیوی، مصاحبه با اعضاء خانواده، شرکای سابق، کارکنان، روزنامه نگاران و چهره های نزدیک به «ماسک» بهره می گیرد. خود «ماسک» در مصاحبه با سازنده فیلم شرکت نکرده است.
بنابراین فیلم همچون با استفاده از یک شبیه سازی هوش مصنوعی مبتنی بر مصاحبه ها و اظهارات عمومی او، تلاش می کند دیدگاه هایش را بازسازی کند. این خصوصیت هم از جنبه سینمایی مهم می باشد و هم از نظر اعتبار و روش مطالعه نیازمند بررسی انتقادی است.
روایت مستند: از کارآفرین اینترنتی تا قدرت اقتصادی
مستند ابتدا به سالهای آغاز فعالیت اقتصادی ماسک بازمی گردد. وی در دهه ۱۹۹۰ وارد فضای نوظهور اینترنت شد و در سال ۱۹۹۵ در تأسیس شرکت Zip۲ مشارکت کرد. این شرکت خدمات نرم افزاری و راهنمای شهری اینترنتی ارایه می داد و در سال ۱۹۹۹ به فروش رسید. سرمایه اولیه ماسک در این فعالیت حدود دو هزار دلار بود و فروش شرکت برای او حدود ۲۲ میلیون دلار درآمد ایجاد کرد.
پس از آن، کارهای وی در حوزه خدمات مالی اینترنتی و شرکت X.com و سپس ایجاد PayPal، زمینه ورودش به جمع سرمایه داران بزرگ فناوری را فراهم نمود.
اما گیبنی صرفا به روایت موفقیت اقتصادی بسنده نمی نماید. پرسش اصلی فیلم اینست که آیا آن چه بعدها به نام نبوغ خارق العاده «ماسک» شناخته شد، تماماً محصول توانایی فنی و مدیریتی او بود یا بخشی از آن به مهارت در ساختن تصویر عمومی، جذب سرمایه و کنترل روایت رسانه ای مربوط می شد؟
«تسلا»؛ مرز میان نوآوری و افسانه سازی
یکی از مهم ترین بخش های مستند به شرکت Tesla اختصاص دارد. ماسک با سرمایه گذاری در تسلا وارد صنعتی شد که سال ها تحت سلطه خودروسازان سنتی قرار داشت. خودرو های برقی، باتری های پیشرفته، فناوری خودران و شبکه شارژ، اجزای اصلی چشم انداز اقتصادی او بودند.
فیلم ابتدا دستیافته های حقیقی این مسیر را نشان می دهد، احیای جذابیت خودرو های برقی، ایجاد رقابت تازه در صنعت خودروسازی و تبدیل خودرو های الکتریکی به محصولاتی قابل توجه در بازار جهانی. اما روایت در ادامه تغییر می کند.
«مارتین ابرهارد»، از بنیان گذاران اولیه تسلا و اولین مدیرعامل آن، در مستند درباره ی نقش خود و نحوه ورود ماسک به شرکت صحبت می کند. یکی از مناقشات محوری، اختلاف بر سر عنوان بنیان گذار و سهم افراد مختلف در ایجاد شرکت است.
دراین مستند، ماسک علاوه بر مدیریت شرکت، در بازسازی تاریخچه آن و تثبیت نقش شخصی خود در روایت موفقیت تسلا هم فعال بوده است.
بخش حساس تر به فناوری رانندگی خودکار مربوط می شود. مستند با استفاده از تصاویر حوادث رانندگی، اظهارات کارکنان سابق و بررسی تبلیغات شرکت، فاصله میان وعده های فناورانه و عملکرد حقیقی سیستم های خودران را زیر سؤال می برد.
یکی از موضوعات عنوان شده، ادعای کارکنان سابق درباره ی دست کاری یا بازسازی نمایشی عملکرد خودرو در یک ویدئوی تبلیغاتی است. این مورد باید بعنوان ادعای عنوان شده در فیلم تلقی شود، نه حکمی مستقل و قطعی درباره ی تمام محصولات تسلا.
وقتی ارزش سهام، اعتبار مدیرعامل و آینده یک صنعت به یک روایت تبلیغاتی گره می خورد، ایمنی عمومی نباید قربانی سرعت تجاری شود.
اسپیس ایکس پروژه یا ابر پروژه ای برای تبدیل شدن به یک بازیگر صنعتی
اسپیس ایکس در روایت فیلم نمونه ای از توانایی ماسک در تبدیل یک پروژه پرریسک به یک بازیگر مهم صنعتی است. مستند شکست های اولیه موشک ها، بحران های مالی و فشار برای موفقیت پرتاب های بعدی را مرور می کند. در این بخش، حتی تصویری از پشتکار ماسک ارایه می شود، شرکتی که با شکست های گوناگون مواجه گردید، اما توانست به یکی از بازیگران اصلی صنعت فضایی تبدیل گردد.
وقتی ابر شرکت خصوصی ماسک به زیرساخت های مهم فضایی، قراردادهای دولتی، ارتباطات ماهواره ای و خدمات حیاتی دسترسی پیدا می کند، چه کسی بر آن نظارت می کند؟
با این وجود، گیبنی پرسش دیگری مطرح می کند؛ وقتی یک شرکت خصوصی به زیرساخت های مهم فضایی، قراردادهای دولتی، ارتباطات ماهواره ای و خدمات حیاتی دسترسی پیدا می کند، چه کسی بر آن نظارت می کند؟
به ویژه وابستگی سازمان های دولتی و نظامی به خدمات شرکت های ماسک، مسئله ای فراتر از رقابت اقتصادیست.
این مبحث در ادامه با شبکه ماهواره ای استارلینک و نقش آن در ارتباطات بین المللی پیوند می خورد.
الیگارشی فناوری؛ ظهور طبقه ای فراتر از دولت
مهم ترین تحلیل سیاسی درباره ی مستند، ایجاد نوعی الیگارشی فناوری است. در نظام های سیاسی پول محور، قدرت میان نهادهای قانون گذاری، اجرائی، قضایی و رسانه ها تقسیم می شود. اما در اقتصاد دیجیتال، شرکت هایی پدید آمده اند که زیرساخت ارتباطات، اطلاعات، حمل و نقل، هوش مصنوعی و حتی بخشی از کارهای فضایی را کنترل می کنند. ماسک نمونه برجسته این تحول است.
او بواسطه تسلا در صنعت حمل و نقل، اسپیس ایکس در صنعت فضایی، استارلینک در ارتباطات ماهواره ای و X در فضای رسانه ای حضور دارد. این مجموعه قدرتی به وجود می آورد که از حدود یک شرکت خصوصی معمولی فراتر می رود. نکته انتقادی اینست که مالکیت خصوصی، به خودی خود مشروعیت سیاسی ایجاد نمی نماید. هیچ کس صرفا به علت داشتن ثروت عظیم، حق تعیین سرنوشت عمومی را به دست نمی آورد.
پرسش بنیادی، اگر تصمیم یک میلیاردر بر ارتباطات، اطلاعات و امنیت میلیونها انسان اثر بگذارد، چه نهادی باید پاسخ گوی تصمیم او باشد؟این مسئله از نظر نظری با مفهوم الیگارشی و تمرکز قدرت اقتصادی پیوند دارد. گیبنی هم همین پرسش را محور اثر قرار می دهد.
سرمایه داری رفاقتی؛ دولت کوچک برای مردم، دولت بزرگ برای صاحبان سرمایه
یکی از تناقض های مهم در روایت مستند، رابطه ماسک با دولت آمریکا است. او از مقررات دولتی، دیوان سالاری و هزینه های عمومی انتقاد می کند و در مقام حامی کوچک سازی دولت ظاهر می شود؛ اما شرکت هایش در حوزه هایی فعالیت می نمایند که بدون قراردادهای عمومی، حمایت های دولتی، زیرساخت های ملی و همکاری نهادهای فدرال، امکان رشد آنها بشکل کنونی دشوار بود. این تناقض را می توان در قالب مفهوم سرمایه داری رفاقتی بررسی کرد.
در این الگو، دولت برای قسمتهایی از جامعه با عنوان لزوم صرفه جویی و کاهش هزینه ها کوچک می شود، اما برای شرکت های بزرگ، قراردادها، امتیازات و حمایت های اقتصادی همچنان اهمیت حیاتی دارند. البته باید میان استفاده قانونی از قراردادهای دولتی و فساد یا تبانی تفاوت گذاشت. صرف دریافت قرارداد دولتی، اثبات فساد نیست. مسئله اصلی، فقدان شفافیت، تعارض منافع و ضعف نظارت مستقل است.
DOGE؛ خصوصی سازی قدرت عمومی
موضوع DOGE یکی از مهم ترین نقاط اتصال اقتصاد و سیاست در مستند است.DOGE مخفف عبارت Department of Government Efficiency به معنای «وزارت کار آمدی دولت» است؛ نهادی که در دولت دوم دونالد ترامپ، با هدف اعلام شده کاهش هزینه های دولت فدرال، کوچک سازی دستگاه اداری، حذف مقررات و مواجهه با آن چه اتلاف منابع عمومی خوانده می شد، شکل گرفت.
ایلان ماسک بعنوان چهره محوری این پروژه انتخاب شد و در ماه های نخست دولت ترامپ، اهمیت بالای ی در پیشبرد برنامه های آن ایفا کرد. این پروژه به بررسی و تغییر ساختار برخی نهادهای دولتی، کاهش نیروی انسانی و محدودسازی شماری از برنامه های فدرال پرداخت. البته DOGE یک وزارت خانه سنتی با جایگاه قانونی مستقل در ساختار کابینه نبود، بلکه یک ابتکار اجرائی دولت ترامپ بود.
از منظر سیاسی و انتقادی، DOGE به نمادی از ورود مستقیم سرمایه داران بزرگ فناوری به ساختار حکمرانی آمریکا تبدیل شد. منتقدان معتقد بودند واگذاری نقش محوری در اصلاح دستگاه دولت به ماسک، در حالیکه شرکت های او خود از قراردادهای دولتی و تصمیم های تنظیم گرانه تاثیر می پذیرند، خطر تعارض منافع، تمرکز قدرت و تضعیف نظارت عمومی را می افزاید. همینطور دسترسی به اطلاعات و سیستم های حساس دولتی، نگرانی هایی درباره ی حریم خصوصی و امنیت داده های شهروندان ایجاد کرد. از این منظر، پرسش اساسی این بود: آیا DOGE واقعا پروژه ای برای کارآمدسازی دولت بود یا الگویی از انتقال بخشی از قدرت عمومی به شبکه ای از صاحبان سرمایه و فناوری؟
از منظر انتقادی، مسئله صرفا اخراج کارکنان دولت یا کاهش بودجه نیست. مسئله اینست که یک فرد برخوردار از منافع گسترده اقتصادی، در جایگاهی قرار می گیرد که تصمیم هایش می تواند بر نهادهای نظارتی، اطلاعات عمومی و فعالیت شرکت های خصوصی اثر بگذارد.
این وضعیت سه خطر دارد:
- تعارض منافع: تصمیم دولتی امکان دارد با منافع شرکت های تصمیم گیرنده ارتباط پیدا کند.
- ضعف پاسخ گویی: چارچوب های خصوصی الزاماً همان شفافیت و نظارت عمومی نهادهای حکومتی را ندارند.
- تمرکز اطلاعات: گردآوری داده های گسترده شهروندان در ساختارهایی که کنترل و حسابرسی آنها محل اختلاف است.
در اینجا مسئله مهمی مطرح می شود: آیا دولت برای کارآمدتر شدن باید از ابزارهای فناوری شرکت های خصوصی استفاده کند؟ پاسخ لزوماً منفی نیست؛ اما دسترسی به داده های عمومی باید تابع قوانین روشن، محدودیت های مشخص و نظارت مستقل باشد.
تسلا و مسئله تبدیل آینده به کالا
یکی از انتقادهای مهم فیلم، فاصله میان وعده های بزرگ فناوری و حقیقت های اجرایی می باشد. در سرمایه داری دیجیتال، آینده خود به کالایی قابل فروش تبدیل گشته است. خودرو خودران، سفر به مریخ، هوش مصنوعی فراانسانی و شبکه های هوشمند، تنها پروژه های مهندسی نیستند؛ آنها ابزار جذب سرمایه، افزایش ارزش شرکت و تشکیل به انتظارات بازار هم هستند. در چنین شرایطی، مدیرعامل می تواند قبل از تحقق کامل فناوری، از تصویر آینده برای افزایش اعتبار و ارزش اقتصادی استفاده نماید.
این مسئله در مورد تسلا، بخصوص در بحث رانندگی خودکار، اهمیت پیدا می کند. اگر فناوری به اندازه تبلیغاتش ایمن و قابل اعتماد نباشد، هزینه شکست آنرا فقط سهام داران نمی پردازند؛ رانندگان، عابران پیاده و خانواده قربانیان هم در معرض نتایج آن قرار می گیرند. نقد اصلی این نیست که نوآوری خطرناک است؛ بلکه اینست که نوآوری نباید از مسئولیت عمومی معاف شود.
مالکیت رسانه؛ آزادی بیان یا انحصار در تعیین دستور کار؟
خرید توییتر از نظر سیاسی، نمونه ای مهم از پیوند مالکیت اقتصادی و قدرت رسانه ای است.آزادی بیان در یک جامعه آزاد باید حقی عمومی باشد، نه امتیازی که میزان برخورداری از آنرا مالک یک پلت فرم تعیین کند.
از منظر انتقادی، سه مسئله وجود دارد:
اول، مالکیت زیرساخت ارتباطی می تواند بر دیده شدن یا دیده نشدن دیدگاه ها اثر بگذارد.
دوم، الگوریتم ها قادرند موضوعات خاصی را برجسته و موضوعات دیگر را کم اهمیت کنند.
سوم، هنگامی که مالک پلت فرم خود بازیگر سیاسی است، مرز میان مدیریت رسانه و فعالیت سیاسی مبهم می شود.
با این حال، هر تغییر سیاست محتوایی را باید سانسور دولتی و هر تصمیم مالکانه «ماسک» را باید توطئه تلقی نمود چون در مورد رسانه های اجتماعی مسئله، لزوم شفافیت و امکان نظارت عمومی بر سازوکارهای اثرگذار بر افکار عمومی است.
«ماسک» با پروژه استارلینگ، مرزهای جغرافیایی و حاکمیت کشورها را تهدید می کند. حاکمیت کشورها در عصر جدید تنها به کنترل مرزهای زمینی و هوایی محدود نیست؛ کنترل زیرساخت های دیجیتال و ارتباطات هم به بخش مهمی از امنیت ملی تبدیل گشته است. استارلینگ؛ زیرساخت خصوصی با اهمیت ژئوپلیتیکی
استارلینگ یکی از مهم ترین ابزارهای نفوذ جهانی ماسک است. شبکه ماهواره ای این شرکت می تواند در مناطقی که زیرساخت زمینی ضعیف یا صدمه دیده است، ارتباطات اینترنتی فراهم آورد. این ظرفیت در بحران های نظامی، جنگ ها و مناطق دورافتاده اهمیت پیدا می کند. اما از دیدگاه ژئوپلیتیک، مسئله به این سادگی نیست.
وقتی یک شرکت خصوصی قادر می باشد خدمات ارتباطی یک منطقه را برقرار یا محدود کند، تصمیم تجاری آن می تواند پیامد سیاسی و امنیتی داشته باشد.
«ماسک» با پروژه استارلینگ، مرزهای جغرافیایی و حاکمیت کشورها را تهدید می کند. حاکمیت کشورها در عصر جدید تنها به کنترل مرزهای زمینی و هوایی محدود نیست؛ کنترل زیرساخت های دیجیتال و ارتباطات هم به بخش مهمی از امنیت ملی تبدیل گشته است.
از این منظر، استارلینک را باید یکی از ابزارهای قدرت ژئوپلیتیکی بخش خصوصی دانست، هرچند استفاده از آن در خیلی از موقعیت ها منافع عمومی حقیقی هم داشته است.
ترامپ و ماسک؛ اتحاد سرمایه و قدرت سیاسی
یکی از تحلیل های مهم فیلم، بررسی رابطه میان ثروت خصوصی و قدرت انتخاباتی است.
این اتحاد را می توان از سه زاویه بررسی کرد:
زاویه اقتصادی: شرکت های بزرگ به محیط حقوقی، قراردادها، مقررات و تصمیم های دولت وابسته اند.
زاویه سیاسی: سرمایه داران بزرگ می توانند بوسیله حمایت مالی، رسانه ای و تبلیغاتی در انتخابات و دستور کار سیاسی اثر بگذارند.
زاویه ایدئولوژیک: گفتمان ضد دیوان سالاری، مخالفت با مقررات و تاکید بر آزادی اقتصادی می تواند زمینه نزدیکی قسمتهایی از سرمایه داری فناوری به جریان های محافظه کار را فراهم آورد.
البته این اتحاد را نباید صرفا به یک معامله پنهانی فروکاست. اختلافات بعدی ترامپ و ماسک هم نشان داد که این رابطه، هم پیمانی دائمی و بدون تنش نیست. نکته کلیدی اینست که سرمایه دار بزرگ در چنین موقعیتی تنها یک حامی سیاسی نیست؛ او می تواند خود به یک مرکز مستقل قدرت سیاسی تبدیل گردد.
خطر سیاست زدگی فناوری و فناوری زدگی سیاست
یکی از عمیق ترین موضوعات مستند، ترکیب دو حوزه ای است که پیشتر تا حدودی مستقل از یکدیگر تصور می شدند. از یک سو، سیاست مداران برای اداره جامعه به داده، هوش مصنوعی، زیرساخت دیجیتال و شبکه های ارتباطی نیاز دارند. از طرف دیگر، شرکت های فناوری برای ادامه فعالیت به مجوزها، قراردادها و تصمیم های دولت وابسته اند. این وابستگی دوطرفه می تواند زمینه ایجاد نوعی دولت تکنوکراتیک با نفوذ شدید شرکت های خصوصی را فراهم آورد. در چنین شرایطی، تصمیم گیری عمومی امکان دارد به جای بحث دموکراتیک، به محاسبات فنی و منافع مدیران فناوری واگذار شود.
اما کار آمدی فنی با مشروعیت سیاسی یکسان نیست. یک الگوریتم امکان دارد در پایین آوردن هزینه ها موفق باشد، ولی درباره ی عدالت اجتماعی، حقوق شهروندان یا توزیع منافع عمومی تصمیمی ناعادلانه بگیرد.
نقد خود مستند؛ آیا گیبنی بی طرف است؟
الکس گیبنی فیلم سازی با سابقه مطالعه درباره ی قدرت و فساد است، اما این سابقه به معنای بی طرفی خودکار اثر نیست. خود ماسک هم فیلم را اثری مغرضانه و حمله ای هدفمند ضد خود توصیف کرده و وکیلش تهدید به اقدام حقوقی کرده است. سازندگان در مقابل از مستندات، بررسی حقوقی و حق آزادی بیان دفاع کرده اند.
ارزش سیاسی مستند«ماسک» در این نیست که ثابت کند ایلان ماسک یک شخصیت خوب یا بد است؛ ارزش آن در طرح یک پرسش ساختاری است: آیا دموکراسی های مدرن می توانند در مقابل تمرکز قدرت اقتصادی، رسانه ای، اطلاعاتی و فناوری مقاومت کنند، وقتی صاحبان این قدرت ها خود در تدوین و اجرای سیاست عمومی هم مشارکت دارند؟
یکی از بخش های بحث برانگیز مستند، بررسی زندگی خانوادگی و روابط شخصی ماسک است. افرادی مانند جاستین ماسک، همسر سابق او، و اشلی سنت کلر، از روابط نزدیک تر و تجربه های شخصی خود سخن می گویند.
جاستین درباره ی دوران ازدواج، اختلافات و تجربه زندگی مشترک صحبت می کند. مبحث مرگ اولین فرزند آنها در نوزادی هم مطرح می شود. همینطور رابطه پرتنش ماسک با دخترش ویویان ویلسون و اختلافات در رابطه با هویت جنسیتی وی در فیلم بررسی می شود.
اشلی سنت کلر هم درباره ی رابطه خود با ماسک، فرزند مشترک و اختلافات بعد از آن صحبت می کند.
در این قسمت، فیلم به موضوعی مهم تر از روابط خصوصی می پردازد: نسبت میان شخصیت فردی، احتیاج به تأیید عمومی، رفتار با نزدیکان و چگونگی استفاده از قدرت اقتصادی در روابط انسانی.
البته شهادت افراد نزدیک، بخصوص در روابطی که اختلافات شخصی و حقوقی وجود دارد، نیازمند ارزیابی مستقل است و نمی توان هر ادعایی را بدون مدارک مکمل حقیقت قطعی دانست.
خرید توییتر؛ تصاحب میدان افکار عمومی
یکی از نقاط عطف روایت، خرید توییتر در سال ۲۰۲۲ و تغییر نام آن به X است. مستند این تحول را صرفا یک معامله تجاری نمی بیند؛ بلکه آنرا تصاحب یک زیرساخت مهم ارتباطی و رسانه ای ارزیابی می نماید.
توییتر قبل از خرید هم محل رقابت دولت ها، روزنامه نگاران، فعالین سیاسی، احزاب و جنبش های اجتماعی بود. ماسک بعد از خرید، تغییراتی در سیاستهای محتوایی، ساختار مدیریتی و نحوه اداره پلت فرم ایجاد کرد.
او خودرا حامی آزادی بیان معرفی کرد؛ اما منتقدان فیلم این پرسش را مطرح می کنند که آیا آزادی بیان در چنین ساختاری واقعا یک اصل عمومی است یا به تصمیم های مالک پلت فرم وابسته می شود؟
در واقع، تناقض اساسی اینجاست: کسی که به نام مواجهه با انحصار و سانسور وارد میدان می شود، خود مالک یکی از مهم ترین مجاری توزیع اطلاعات و تشکیل به افکار عمومی می شود. این قسمت زمینه ورود مستند به سیاست آمریکا را فراهم می کند
چرخش سیاسی و اتحاد با دونالد ترامپ
ماسک که در سالهای پیشین با سرمایه گذاری در انرژی پاک و تکنولوژی های جدید شناخته می شد، بتدریج به چهره ای سیاسی با مواضع راست گرایانه تر تبدیل شد.
فیلم برای این تغییر، چند عامل را بررسی می کند:
تحلیل محوری فیلم آن است که این اتحاد را نباید صرفا یک هم سویی ایدئولوژیک دانست. منافع شرکت های ماسک، قراردادهای دولتی و پرونده های نظارتی آنها هم در این رابطه اهمیت دارند.
گیبنی از مخاطب می خواهد به این مسئله توجه کند که یک سرمایه دار بزرگ چه طور می تواند از منابع اقتصادی، رسانه ای و فناوری برای افزایش نفوذ سیاسی استفاده نماید.
وزارت کار آمدی دولت؛ ورود میلیاردر به قلب حاکمیت
یکی از حساس ترین قسمت های فیلم به وزارت کار آمدی دولت آمریکا، موسوم به DOGE، مربوط است. این پروژه در دولت دوم ترامپ برای کاهش هزینه های دولت فدرال و کوچک سازی ساختار اداری عنوان شد و ماسک در ماه های نخست آن نقشی محوری داشت.
فیلم مبحث را از زاویه ای فراتر از کاهش هزینه ها بررسی می کند:
۱. دسترسی به داده ها و اطلاعات دولتی.
۲. کاهش نیروها و تغییر ساختار نهادهای فدرال.
۳. تعطیلی یا محدودسازی برخی برنامه ها و نهادهای عمومی.
۴. احتمال تعارض منافع میان تصمیم گیرندگان دولتی و شرکت های خصوصی.
۵. امکان استفاده سیاسی از داده های شهروندان.
در بررسی عملکرد DOGE، مسئله فاصله میان وعده های صرفه جویی و نتایج حقیقی هم مطرح می شود. وعده صرفه جویی دو تریلیون دلاری با رقم اعلام شده حدود ۲۱۵ میلیارد دلار مقایسه شده و اعتبار محاسبات هم محل تردید دانسته شده است. این ارقام را باید در قالب گزارش ها و ارزیابی های عنوان شده در فیلم بررسی کرد، نه بعنوان نتیجه حسابرسی نهائی و مورد توافق همگان.
استارلینک و انتخابات؛ حساس ترین ابهام مستند
شاید بحث برانگیزترین قسمت فیلم، پیام های خصوصی میان ماسک و اشلی سنت کلر در آستانه انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در سال ۲۰۲۴ باشد. در این پیام ها، ماسک از عباراتی نظیر «ناهنجاری در ماتریکس» و وجود «ده هزار لیزر در فضا» بهره می گیرد. سنت کلر این پیام ها را با استارلینک مرتبط می داند و از اطمینان غیرمعمول ماسک درباره ی نتیجه انتخابات سخن می گوید.
اما نکته بسیار مهم اینست که مستند اثبات نمی کند ماسک یا استارلینک در شمارش آرا یا دست کاری نتیجه انتخابات نقش داشته اند. گیبنی هم در مصاحبه با لس آنجلس تایمز گفته است که اعتقادی ندارد ماسک آرای انتخابات را دست کاری کرده باشد. او می گوید هدفش طرح مجموعه ای از حقیقت ها و ابهاماتی است که باید بررسی شوند. در ادامه، جفری هینتون، دانشمند برجسته هوش مصنوعی، درباره ی امکان سوءاستفاده از داده های دولتی و ابزارهای هوش مصنوعی برای تأثیرگذاری بر انتخابات آینده اخطار می دهد.
این بخش بالاتر از آنکه سند وقوع تقلب انتخاباتی باشد، هشداری درباره ی ظرفیت بالقوه تمرکز داده، فناوری و قدرت سیاسی در دست یک مجموعه خصوصی است.
تناقضات آزادی بیان، دموکراسی، حقوق بشر و حاکمیت
آمریکا که سال ها با پرچم دموکراسی، آزادی بیان، حقوق بشر و حاکمیت مردم برای جهان نسخه سیاسی می پیچید، امروز با صحنه ای روبه روست که پرده از تناقضات عمیق ساختار قدرت در این کشور برمی دارد.
در یک سوی میدان، دونالد ترامپ، رییس جمهور که با شعار برگرداندن عظمت آمریکا به قدرت رسیده است؛ و در سوی دیگر، ایلان ماسک، میلیاردر فناوری که ثروت، رسانه، شبکه های ارتباطی، صنایع فضایی و قدرت اقتصادی را در یک مجموعه کم سابقه گرد آورده است.
این دو، در مقطعی از تحولات سیاسی آمریکا، نه فقط متحدان انتخاباتی، بلکه دو ضلع یک ائتلاف اقتصادی و سیاسی شدند؛ ائتلافی که پرسش های جدی درباره ی آینده دموکراسی آمریکایی، استقلال نهادهای عمومی و حدود قدرت سرمایه داران بزرگ ایجاد کرد.
مسئله دیگر صرفا یک میلیاردر جنجالی یا یک رئیس جمهوری پرحاشیه نیست؛ مسئله، ایجاد پیوندی میان قدرت سیاسی و سرمایه خصوصی است که می تواند منافع عمومی را در حاشیه قرار دهد.
دموکراسی آمریکایی؛ از حاکمیت مردم تا حاکمیت میلیاردرها
آمریکا سال ها خودرا الگوی دموکراسی جهان معرفی کرده است. اما پرسش اساسی اینجاست، وقتی یک میلیاردر می تواند با تاکید بر ثروت و امکانات رسانه ای خود در انتخابات اثر بگذارد، در تعیین دستور کار سیاسی نقش آفرینی کند و سپس در ساختار اجرائی دولت صاحب نفوذ شود، سهم حقیقی مردم از قدرت چقدر باقی می ماند؟ در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا، در سال ۲۰۲۴ دونالد ترامپ، در یک فرایند کاملا مهندسی شده توسط ایلان ماسک، رئیس جمهوری شد و اگر سایر جریانات دست راستی در دیگر کشورهای دنیا که مورد حمایت ترامپ بودند، افرادی منتخب شدند، بازهم ردپای ماسک و مهندسی افکار عمومی بوسیله ارتباطات ماهواره ای و رسانه های اجتماعی و سایر موارد کاملا مشهود است.
در نظریه دموکراسی، مردم صاحبان اصلی قدرت سیاسی اند؛ اما در عمل، تمرکز ثروت می تواند به تمرکز نفوذ سیاسی منجر شود.
ماسک نمونه برجسته این تحول است. او مالک یا مدیر مجموعه ای از شرکت های اثرگذار در حوزه خودرو های برقی، هوافضا، ارتباطات ماهواره ای و رسانه های اجتماعی است. این موقعیت به او امکان داده است در زمینه هایی حضور داشته باشد که مستقیماً با امنیت، اقتصاد و افکار عمومی ارتباط دارند.
این دیگر صرفا سرمایه داری معمولی نیست؛ شکل پیچیده تری از قدرت اقتصادیست که می تواند در تصمیم گیری عمومی هم نفوذ کند.
آمریکایی که دیگران را به رعایت اصول دموکراتیک فرامی خواند، باید قبل از هر چیز به این پرسش پاسخ دهد که چه طور امکان چنین تمرکز گسترده ای از قدرت را در ساختار سیاسی خود فراهم آورده است.
ترامپ و ماسک؛ اتحاد منافع زیر پرچم عظمت آمریکا
حمایت ماسک از ترامپ در انتخابات ۲۰۲۴ و نزدیکی سیاسی این دو، نقطه عطفی در رابطه میان سرمایه داری فناوری و جریان راست گرای آمریکا بود.
ترامپ به سرمایه، امکانات رسانه ای و نفوذ اجتماعی ماسک نیاز داشت و ماسک هم برای پیشبرد چشم انداز اقتصادی و سیاسی خود، به دولتی نیازمند بود که نسبت به مقررات محدودکننده شرکت های بزرگ موضع مساعدتری داشته باشد. البته این به معنای اثبات یک معامله پنهانی یا توافق غیرقانونی نیست؛ اما هم پوشانی منافع اقتصادی و سیاسی این دو، موضوعی کاملا قابل بررسی است.
در این میان، شعار «عظمت باردیگر آمریکا» هم پرسش برانگیز می شود، عظمت برای چه کسی؟ برای کارگران و خانواده های آمریکایی یا برای صاحبان غول های فناوری و سرمایه داران برخوردار از نفوذ در مراکز قدرت؟
اگر مقرر است هزینه اصلاحات اقتصادی بر دوش کارکنان دولت، اقشار صدمه پذیر و خدمات عمومی قرار گیرد، اما صاحبان سرمایه همچنان از موقعیت ممتاز خود برخوردار باشند، چنین الگویی را چطور می توان عدالت اقتصادی نامید؟
نام زیبای کار آمدی و حقیقت تلخ تمرکز قدرت
ورود ماسک به پروژه DOGE در دولت دوم ترامپ، یکی از حساس ترین موضوعات مورد بررسی مستند است.
مبارزه با اتلاف منابع عمومی، اصلاح چارچوب های اداری و مواجهه با بروکراسی ناکارآمد، اهدافی هستند که در ظاهر نمی توان با آنها مخالفت کرد. اما مسئله اینست که چه کسی این اصلاحات را اجرا می کند و منافع چه کسانی از نتایج آن تاثیر می پذیرد؟
وقتی یک سرمایه دار بزرگ که شرکت هایش با قراردادها و تصمیم های دولت فدرال ارتباط دارند، در موقعیت اثرگذاری بر ساختار اجرائی دولت قرار می گیرد، لزوم بررسی تعارض منافع دوچندان می شود.
آیا می توان پذیرفت که صاحبان شرکت های بزرگ، همزمان در جایگاه ذی نفع اقتصادی و طراح اصلاحات دولتی قرار گیرند، بدون آنکه نظارت مستقل و شفافیت کامل وجود داشته باشد؟
آیا کوچک سازی دولت به معنای کوچک سازی قدرت سرمایه داران است یا مقرر است فقط نهادهایی تضعیف شوند که باید بر فعالیت آنها نظارت کنند؟این همان تناقضی است که باید در پس شعارهای جذاب کار آمدی جست وجو کرد.
آزادی بیان به سبک میلیاردرها؛ مالکیت رسانه یا مالکیت افکار عمومی؟
ماسک با خرید توییتر و تغییر نام آن به X، به یکی از بانفوذترین صاحبان زیرساخت های ارتباطی جهان تبدیل شد. او این اقدام را در قالب دفاع از آزادی بیان معرفی نمود. اما آزادی بیان با قدرت مطلق مالک یک پلت فرم یکسان نیست. در یک جامعه آزاد، حق بیان متعلق به شهروندان است؛ نه امتیازی که یک مالک ثروتمند بتواند بنا بر تشخیص شخصی خود آنرا گسترش دهد، محدود کند یا به اولویت های خاصی اختصاص دهد. مشکل زمانی جدی تر می شود که مالک رسانه خود یکی از بازیگران فعال منازعات سیاسی باشد. در این وضعیت، شبکه اجتماعی دیگر صرفا محل گفتگو نیست؛ بلکه به ابزار اثرگذاری بر دستور کار عمومی تبدیل می شود.
آمریکا که در زمینه بین المللی از آزادی رسانه ها سخن می گوید، باید به این پرسش پاسخ دهد که چطور می توان آزادی حقیقی را با تمرکز بی سابقه مالکیت رسانه ای جمع کرد؟
استارلینک؛ سرمایه خصوصی در جایگاه قدرت ژئوپلیتیکی
اگر شبکه اجتماعی X قدرت رسانه ای ماسک را نشان می دهد، استارلینک ظرفیت ژئوپلیتیکی این امپراتوری را آشکار می کند.
امروزه ارتباطات ماهواره ای از زیرساخت های حیاتی امنیتی، اقتصادی و نظامی شمرده می شود. شرکتی که چنین زیرساختی را اداره می کند، در شرایط خاص می تواند بر ارتباطات مناطق بحران زده و حتی محاسبات راهبردی کشورها اثر بگذارد.
این حقیقت یک پرسش جدی برای نظام بین الملل ایجاد می کند؛ آیا زیرساختی با چنین اهمیت راهبردی باید تا این اندازه به تصمیم های یک شرکت خصوصی وابسته باشد؟قدرت ارتباطی که می تواند برای امدادرسانی، ارتباطات اضطراری و توسعه اینترنت مفید باشد، در صورت نبود قواعد روشن پاسخ گویی، ظرفیت تبدیل شدن به ابزار فشار هم دارد. مسئله، مخالفت با فناوری نیست؛ مسئله اینست که امنیت ارتباطی ملت ها نباید به تصمیم شخصی یک میلیاردر وابسته شود.
آمریکا و تناقض بزرگ؛ دولت کوچک برای مردم، امتیازات بزرگ برای سرمایه داران
یکی از مهم ترین محورهای انتقادی مستند، تناقض میان شعارهای ضد دولتی و وابستگی شرکت های بزرگ به منابع و حمایت های عمومی است.
شرکت های ماسک در صنایع استراتژیک فعالیت می کنند؛ صنایعی که رشد آنها با قراردادهای عمومی، سرمایه گذاری های زیرساختی، حمایت های پژوهشی و تصمیم های دولتی ارتباط دارد. بنابراین، وقتی از کوچک سازی دولت سخن گفته می شود، باید پرسید کدام بخش دولت مقرر است کوچک شود و چه کسانی از این روند سود خواهند برد؟نمی توان از یک طرف خواهان کاهش خدمات عمومی و محدودکردن نظارت ها شد و از جانب دیگر، نقش دولت در توسعه شرکت های بزرگ را نادیده گرفت.
این همان چهره ای از سرمایه داری است که منتقدان آنرا سرمایه داری رفاقتی می نامند؛ ساختاری که در آن نزدیکی به مراکز قدرت می تواند به مزیتی اقتصادی تبدیل گردد.
ایران و جهان؛ چرا باید این تحول را جدی گرفت؟
برای کشورهای مستقل، مسئله فقط زندگی سیاسی آمریکا نیست. تمرکز قدرت فناوری در شرکت های فراملی می تواند بر حاکمیت ملی، امنیت اطلاعات، استقلال ارتباطی و مناسبات اقتصادی دیگر کشورها اثر بگذارد.
کشوری که زیرساخت ارتباطی، داده های شهروندان یا خدمات حیاتی خودرا بدون چارچوب حقوقی روشن به شرکت های خارجی وابسته کند، امکان دارد در بزنگاه های سیاسی با محدودیت های جدی مواجه شود.
درس این تحولات برای کشورهای جهان روشن است؛ گسترش فناوری بدون استقلال زیرساختی، امنیت داده و قانون گذاری مؤثر، می تواند وابستگی جدیدی بوجود آورد.
در این میان، هیچ کشوری نباید تصور کند که قدرت شرکت های فناوری صرفا مسئله ای تجاری است. تکنولوژی امروز بخشی از امنیت ملی و حاکمیت سیاسی کشورهاست.
پایان یک توهم؛ آمریکا را باید با عملکردش سنجید، نه شعارهایش
مستند«ماسک» MUSK با وجود برخی محدودیت های روایی و اختلاف نظر درباره ی شیوه بازنمایی شخصیت ماسک، یک پرسش مهم را به افکار عمومی بازمی گرداند؛ آیا آمریکا همچنان مدعی حاکمیت مردم است یا درحال حرکت به سمت الگویی است که در آن صاحبان ثروت و فناوری سهم رو به ازدیادی از قدرت عمومی را در اختیار می گیرند؟
اتحاد سیاسی ترامپ و ماسک، حداقل در دوره همکاری نزدیک آن دو، نمونه ای قابل تأمل از پیوند قدرت انتخاباتی و سرمایه خصوصی بود. پیوندی که می تواند خطر تعارض منافع، تضعیف نظارت عمومی و تبدیل زیرساخت های حیاتی به ابزار نفوذ سیاسی را افزایش دهد. اتحاد سیاسی ترامپ و ماسک، حداقل در دوره همکاری نزدیک آن دو، نمونه ای قابل تأمل از پیوند قدرت انتخاباتی و سرمایه خصوصی بود. پیوندی که می تواند خطر تعارض منافع، تضعیف نظارت عمومی و تبدیل زیرساخت های حیاتی به ابزار نفوذ سیاسی را افزایش دهد.
البته نباید اختلافات بعدی این دو را نادیده گرفت؛ ائتلاف آنها همیشگی و بدون تنش نبود. اما همین همکاری نشان داد که چه طور سرمایه داران بزرگ می توانند از مرز فعالیت اقتصادی عبور کنند و به بازیگران مؤثر در حکمرانی تبدیل شوند.
آمریکا اگر واقعا به دموکراسی اعتقاد دارد، باید قبل از صدور بیانیه های پرطمطراق درباره ی آزادی و حقوق ملت ها، تکلیف این پرسش را در داخل مرزهای خود روشن کند:
آیا قدرت متعلق به مردم است یا آنهایی که آن قدر ثروت دارند که می توانند هم رسانه را در اختیار بگیرند، هم بر سیاست اثر بگذارند و هم در اداره دولت نقش آفرینی کنند؟
آنچه مستند«ماسک» به تصویر می کشد، بالاتر از آنکه داستان زندگی یک میلیاردر باشد، روایت بحران پاسخ گویی در قلب سرمایه داری آمریکاست؛ بحرانی که اگر مهار نشود، می تواند دموکراسی را به پوسته ای انتخاباتی برای حاکمیت شبکه ای از صاحبان ثروت و فناوری تبدیل کند.
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب