نوری که در رنگ ها جاری می شود جایگاه امام رضا (ع) از دید هنرمندان
به گزارش هنر شهر، هنرهای تجسمی از نگاره های قهوه خانه ای تا آثار مدرن، در رویارویی با شخصیت امام رضا ضد السلام، از توصیف های ظاهری عبور کرده و به سمت تجسم معنویت حرکت کرده است.
خبرگزاری مهر-گروه هنر-آزاده فضلی؛
جایگاه امام رضا مقابل السلام در هنرهای تجسمی ایران فراتر از یک موضوع مذهبی و به شکلی الهام بخش بنیادین برای هنرمندان تبدیل گشته است. حضور ایشان در هنر ما، تلفیقی از ارادت قلبی، اشتیاق برای به تصویر کشیدن معنویت و تلاشی برای تجسم بخشیدن به مفاهیم والای توحیدی و انسانی است. هنر تجسمی ایران در رویارویی با شخصیت امام رضا (ع)، از «توصیف ظاهری» بسمت «توصیف معنوی» حرکت کرده است. هنرمند ایرانی کوشیده است تا نه فقط یک شخصیت تاریخی، بلکه پناهگاه امنی را که در کلام و سیره ایشان جاری است، به تصویر بکشد. در هنرهای ایرانی بخصوص در دوره های متأخر، هنرمندان متوجه شدند که عظمت معنوی امام (ع) در چارچوب خطوط ساده و رنگ های مادی نمی گنجد. بنابراین، رویکردشان تغییر کرد؛ در خیلی از آثار مدرن و حتی برخی نگاره های قدیمی، به جای رسم چهره، از «نور» به عنوان عنصر اصلی استفاده شد. نور در اینجا فقط یک ابزار بصری نیست، بلکه نماد «هدایت» و «حقیقت» است.
جایگاه امام رضا (ع) در هنر ایران، در واقع بازتابی از رابطه عاشقانه مردم ایران با ایشان است. هنر تجسمی در اینجا دیگر ابزاری برای ثبت تاریخ نیست، بلکه پلی است برای اتصال زمین به آسمان و تلاشی است تا آرامش و پناهگاه بودن ایشان، در چارچوب رنگ، خط و فرم، برای همگان قابل لمس شود. این هنر از نقاشی سنتی قهوه خانه ای گرفته تا گرافیک مدرن ادامه پیدا کرده است.
نقاشی قهوه خانه ای که سبکی جذاب در نقاشی در تاریخ معاصر ایران به شمار می آید، یکی از انواع هنرهاست که همیشه کوشیده میان هنر و مفاهیم پیوسته به آن با توده مردم پیوندی دلنشین پدیدار کند.
تابلوی «ضامن آهو» از آخرین آثار محمد آهنگرانی فراهانی تابلوی «ضامن آهو» که در گنجینه موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری می شود، نمونه ای از این آثار است. «ضامن آهو» از آخرین آثار محمد آهنگرانی فراهانی است. او از آخرین بازماندگان مکتب نقاشی قهوه خانه ای و شاگرد حسین قوللر آقاسی بود. آهنگرانی فراهانی در این اثر زیبا امام رضا مقابل السلام را در حالت نشسته به تصویر کشیده است. شتری زانوزده در کنار ایشان جای گرفته است. آهویی با ۲ فرزندش نزد امام آمده و شکارچی با سگی که در جلوی پای او نشسته، روبه روی ایشان ایستاده است. آهنگرانی فراهانی با زمینه سازی عامیانه و سودجستن از پرسپکتیو مقامی که از شاخصه های آثار قهوه خانه ای بوده، منظره ای سرسبز را به تصویر کشیده و دورنمایی از بارگاه مطهر امام رضا مقابل السلام را در آن جای داده است. محمد فراهانی پایان داستان ضامن آهو را به تصویر کشیده است؛ آهو نزد امام مقابل السلام بازگشته و فرزندانش را به همراه آورده است. امضای هنرمند «قلم محمد فراهانی شاگرد قوللر آغاسی» پایین اثر دیده می شود.
تابلویی از زندگی امام رضا مقابل السلام اثر محمدرضا حمیدی از دیگر هنرمندان نقاشی قهوه خانه ای که پرده ای در وصف امام رضا مقابل السلام خلق کرده، محمدرضا حمیدی است که ۸ صحنه از زندگی امام رضا(ع) از مدینه تا مرو را تصویر کرده است؛ دعوت امام رضا(ع) توسط مأمون، خداحافظی حضرت با اهل بیت(ع)، ورود امام به نیشابور و استقبال علما و مردم از ایشان، مناظرات حضرت با دیگر ادیان، نشستن امام هشتم(ع) با غلامان بر سر یک سفره، دعای باران، مسموم شدن حضرت با انگور آغشته به زهر و در نهایت شهادت امام رئوف همچون صحنه هایی هستند که در این تابلو به تصویر کشیده شده است.
داستان ضمانت آهو قرن هاست که مضمون اصلی انبوهی از آثار هنری، بخصوص نقاشی های قهوه خانه ای یا نگارگری ها بوده است. علاوه بر محمد فراهانی، هنرمندان بسیاری چون حسین همدانی یا برادران حمیدی، که کارهایشان به عنوان نمونه های مهم نگارگری و نگارگری قهوه خانه ای شناخته می شود، نقاشی این داستان را در کارنامه خود ثبت کرده اند اما مشهورترین نقاشی «ضامن آهو» اثر محمود فرشچیان است. چیزی که این اثر را متمایز می کند تلفیق اصول سنتی نگارگری، با مولفه های هنر کلاسیک غربی است که در آن هم روی جزئیات کار شده است و هم پرسپکتیو وجود دارد.
نسخه اول تابلوی ضامن آهو اثر محمود فرشچیان تابلوهای «ضامن آهو»، از آثار نقاشی محمود فرشچیان، بازآفرینی داستان مشهور ضامن آهو در مورد امام رضا(ع) است. فرشچیان ۲ نسخه از این اثر خلق کرده که هر ۲ روی مقوای بدون اسید با تکنیک اکریلیک کشیده شده است. نسخه اول نذری از دل شفا و نسخه دوم داستانی از توبه و پناه است.
نخستین تابلو، ظرف شش ماه در سال ۱۳۵۸ ترسیم شده است و الان در موزه فرشچیان کاخ سعدآباد نگهداری می شود. در این اثر که نام دیگر آن، «حریم حفاظت» است، همه خطوط و نقش ها به سمت امام رضا (ع) جهت دارند؛ حضرت در گوشه بالای سمت راست، در هاله ای از نور قرار گرفته است و روشنایی در سراسر پیکر ایشان جریان دارد. تمامی منحنی ها به سمت امام متمایل هستند و رنگ و فرم چنان تنظیم شده که جایگاه امام برتر از سایر عناصر جلوه می کند. بچه آهوان در مقابل حضرت با حالتی از اطمینان و احترام زانو زده اند.
نسخه دوم تابلوی ضامن آهو اثر محمود فرشچیان به گفته این هنرمند فقید، در سال ۱۳۵۸ برای مشکل رعشه و فلج شدن دست راست، به آمریکا رفته بود اما با توسل به امام رضا (ع) شفا گرفت و به نذر خود، این تابلو را آفرید. وی در خواب چند بار امام (ع) را دید و با الهام از آن رویا توانست چهره حضرت را تمام رخ ترسیم کند.
تابلوی دوم نیز ظرف یک سال و ۴ ماه در سال ۱۳۸۹ خلق شده است. این اثر که در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شود، امام رضا (ع) را در هاله ای از نور و در حالی نشان داده است که آهوان به او پناه آورده اند و شکارچی با دیدن عظمت حضرت، کمانش را می شکند و با احترام در مقابل ایشان خم می شود. در این اثر، چهره امام (ع) به شکل نیم رخ ترسیم شده است.
زنده یاد فرشچیان همچنین، ضریح مطهر حرم مطهر امام رضا مقابل السلام را نیز طراحی نموده است که یکی از شاهکارهای هنری ایران شمرده می شود.
«ضامن آهو» اثر رضا بدرالسماء علاوه بر این نمونه ها، تابلوی «ضامن آهو» از نقاشانی همچون غلامعلی طاهری هنرمند نقاش پیشکسوت و رضا بدرالسماء هنرمند نگارگر باسابقه نیز موجود است که اثر طاهری در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران و اثر بدرالسماء در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شوند.
اثر ضامن آهو از غلامعلی طاهری حسن روح الامین از دیگر نقاشانی است که نقش خاندان علیهم السلام را ترسیم می کند و تابلوهای او بیشتر روضه تصویری خوانده می شوند. تابلوهای عاشورایی روح الامین مشهور است اما او برای شهادت امامان معصوم علیهم السلام نیز آثاری خلق کرده است که همچون آنها می توان به تابلویی مربوط به شهادت حضرت امام رضا مقابل السلام اشاره نمود.
نقاشی «روح الرضا مقابل السلام» اثر حسن روح الامین تابلوی نقاشی «روح الرضا مقابل السلام» که مربوط به لحظه وداع امام رضا مقابل السلام با امام جواد مقابل السلام است، سال ۱۴۰۲ در مشهد رونمایی و در آستان قدس رضوی نگهداری می شود. روح الامین همچنین، آثار مرتبط دیگر با امام رئوف نیز در کارنامه دارد که «دعای باران» و «مائده» همچون آنهاست.
در گرافیک مدرن نیز در به تصویر کشیدن جایگاه امام رضا مقابل السلام هدف اینست که نمادهای سنتی را بدون آنکه به کلیشه تبدیل شوند، به زبانی بصری تبدیل نماییم که با سلیقه مخاطب امروز که بسادگی و مینیمالیسم علاقه دارد، سازگار باشد. جهت استفاده از نمادهای بصری حرم امام رضا مقابل السلام در گرافیک امروز، عموماً به جای رسم کامل و دقیق گنبد یا مناره، می توان از خطوط کلیدی بهره برد یا گنبد را تنها با یک منحنی طلایی یا یک دایره ناقص به تصویر کشید.
صلوات خاصه امام رضا مقابل السلام
خوشنویسی، خط کوفی بنایی متداخل/ اثر مجتبی مجلسی این کار سبب می شود اثر از حالت عکس خارج شده و به یک آیکون معنوی تبدیل گردد. ادغام خط و فرم از دیگر نمادهای بصری است که برای نمونه حروف نام «رضا» یا «علی بن موسی الرضا» را به شکلی طراحی کنید که فرم کلی کلمه، یادآور گنبد یا درب های حرم باشد.
امروزه طراحان گرافیک ایرانی در طراحی پوسترهای مذهبی و هویت بصری، با بهره گیری از تایپوگرافی های نوآورانه، جایگاه امام رضا (ع) را بشکلی مینیمال و اثرگذار به تصویر می کشند.
صلوات خاصه امام رضا مقابل السلام
خوشنویسی، خط ثلث/ اثر احمد خوانساری خوشنویسی بیشترین حجم آثار در رابطه با امام رضا (ع) را دارد، برای اینکه کلام ایشان منبع الهام خطاطان بوده است؛ از میرعماد حسنی گرفته تا هنرمندان خوشنویس در دوران معاصر، آثار مختلفی در چارچوب «مرقع» یا «قطعه» با موضوع احادیث امام رضا (ع) خلق کرده اند.
خطاطان کتیبه های حرم نیز نمونه هایی از هنرمندان گم نام هستند؛ بااینکه نام تک تک آنها در تاریخ ثبت نشده اما استادانی که کتیبه های طلایی و کاشی کاری های حرم را طراحی نموده اند، برترین های زمان خود در خط «ثلث» و «معلی» بوده اند. این آثار، اوج هنر خوشنویسی معماری ایران به شمار می روند. همچون با اهمیت ترین این خوشنویسان می توان احمد نجفی زنجانی را نام برد که خوشنویسی ضریح حضرت رضا (ع) را انجام داده است.
السلام علیک یا علی بن موسی الرضا
خوشنویسی، خط کوفی بنایی پیچیده/ اثر حمیدرضا کشاورزی یکی از ماندگارترین آثار این هنرمند فقید، خطوط نقش بسته بر چهارضلعی ضریح چهارم مرقد امام رضا (ع) است؛ همان ضریح که ما با نام ضریح «شیر و شکر» می شناسیم و هم اکنون در موزه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می شود.
در حیطه هنر معاصر و مدرن که رویکرد مفهومی غلبه پیدا کرده است، خیلی از هنرمندان معاصر ایرانی در آثار خود، از نمادهای گنبد و مناره برای بیان مفاهیمی چون «پناه» و «عشق» بهره برده اند.
منبع: هنر شهر
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب